Dereli İlçesi Tarihi

Giresun ilinin iç kesimlerinde, Doğu Karadeniz Dağları’nın eteklerinde yer alan Dereli, hem coğrafi yapısı hem de stratejik konumu nedeniyle tarih boyunca pek çok medeniyete ev sahipliği yapmış, kültürel geçiş noktalarından biri olmuştur. İlçenin tarihi; antik dönemlerden Osmanlı'ya, Cumhuriyet döneminden günümüze uzanan zengin bir geçmişe sahiptir.

1. Antik ve Orta Çağ Dönemi (İlk Yerleşimler)

Dereli ve çevresindeki yerleşimlerin kökeni, Karadeniz sahil şeridindeki kolonizasyon hareketleriyle paralellik gösterir.

• Miletoslular ve Persler: M.Ö. 7. yüzyılda Karadeniz kıyılarında ticaret kolonileri kuran Miletoslular, iç kesimlerdeki maden ve orman kaynaklarına ulaşmak için Dereli vadilerini birer geçiş güzergahı olarak kullanmışlardır. Bölge daha sonra Pers İmparatorluğu ve Pontus Krallığı'nın egemenliğine girmiştir.

• Roma ve Bizans Dönemi: M.Ö. 1. yüzyılda Roma İmparatorluğu'nun kontrolüne geçen bölge, Roma'nın bölünmesiyle Bizans (Doğu Roma) sınırları içinde kalmıştır. Bu dönemde özellikle dağlık alanlar ve yaylalar, kaleler vasıtasıyla savunma hatları olarak tahkim edilmiştir.

• Trabzon İmparatorluğu: 1204 yılında kurulan Trabzon İmparatorluğu (Komninos Hanedanı) döneminde Dereli, iç kesimlerden gelebilecek saldırılara karşı stratejik bir karakol görevi görmüştür. Bu dönemde bölgede Hristiyan nüfusun yanı sıra küçük yerleşim odakları ve manastır yapıları inşa edilmiştir (Kuşluhan Kalesi gibi yapılar bu dönemin izlerini taşır).

2. Türklerin Bölgeye Gelişi ve Çepni Kültürü

Dereli’nin bugünkü etnik ve kültürel kimliğinin temel taşı, Oğuzların Çepni boyunun bölgeye yerleşmesiyle atılmıştır.

• 13. ve 14. Yüzyıllar: Moğol baskısından kaçan veya yeni yurtlar arayan Çepni Türkmenleri, Canik (Samsun-Ordu) bölgesinden doğuya doğru ilerleyerek Harşit Vadisi ve Dereli'nin yüksek yaylalarına (Kümbet, Kulakkaya çevresi) yerleşmeye başladılar.

• Emir Süleyman Bey ve Hacıemiroğulları Beyliği: Bölge, Osmanlı fethinden önce Ordu merkezli kurulan Hacıemiroğulları Beyliği'nin sınırları içerisindeydi. Çepniler, bu beylik çatısı altında Dereli ve çevresini tamamen Türkleştirmiş ve İslamlaştırmışlardır. Yaylacılık kültürünün temelleri de bu dönemde kalıcı hale gelmiştir.

3. Osmanlı Dönemi

Giresun ve iç kesimleri, Fatih Sultan Mehmet’in 1461 yılında Trabzon’u fethetmesiyle Osmanlı İmparatorluğu topraklarına katılmıştır.

• Tahrir Defterleri Kayıtları: Osmanlı döneminde Dereli, Trabzon Sancağı'na bağlı Giresun Kazası'nın bir köyü veya "Köy Grubu" (Nahiye) olarak kaydedilmiştir. 15. ve 16. yüzyıl tahrir defterlerinde bölgedeki köylerin isimleri, vergi mükellefleri ve yetiştirilen ürünler (özellikle arıcılık, hayvancılık ve az miktarda tarım) detaylıca yer alır.

• İsim Kökeni: "Dereli" adının, ilçenin içinden geçen ve Aksu Deresi'ni besleyen irili ufaklı derelerin birleştiği bir vadide kurulmuş olmasından mülhem verildiği kabul edilir. Kurulan pazar yeri çevresinde zamanla yerleşim büyümüştür.

• Stratejik Yol: Osmanlı döneminde sahil ile iç kesimleri (Şebinkarahisar, Sivas) birbirine bağlayan kervan yollarının bir kolu Dereli üzerinden geçmekteydi. Bu durum, bölgede hanların ve karakolların yapılmasına vesile olmuştur.

4. Milli Mücadele ve Cumhuriyet Dönemi

I. Dünya Savaşı sonrasında Karadeniz bölgesinde yaşanan Pontusçu Rum çetelerinin faaliyetlerine karşı, Dereli halkı ve Çepni Türkmenleri sert bir direniş göstermiştir.

• Milis Kuvvetleri: Giresunlu Milis Yarbay Topal Osman Ağa'nın kurduğu gönüllü alaylarda çok sayıda Derelili genç yer almış, hem bölgedeki ayrılıkçı çetelerin bastırılmasında hem de Kurtuluş Savaşı'nın (Sakarya, Büyük Taarruz) ön saflarında mücadele etmişlerdir.

• İlçe Oluşu: Cumhuriyet'in ilanından sonra uzun süre Giresun merkez ilçesine bağlı bir nahiye (bucak) olarak kalan Dereli, coğrafi genişliği, nüfusunun artması ve sahile olan mesafesi göz önüne alınarak 1 Nisan 1958 tarihinde yürürlüğe giren 7033 sayılı kanunla ilçe statüsüne kavuşmuştur.

5. Günümüzde Dereli

Tarih boyunca hayvancılık, ormancılık ve küçük ölçekli tarımla geçinen Dereli, günümüzde zengin tarihi mirasını doğasıyla birleştirerek turizm alanında adından söz ettirmektedir.

Kümbet ve Kulakkaya gibi tarihi yaylaları, Göksu Trafenleri, Mavi Göl gibi doğal oluşumları ve eski yayla yerleşimlerindeki ahşap mimarisiyle geçmişin kültürel izlerini taşımaya devam etmektedir. 2020 yılında yaşanan büyük sel felaketinin ardından ilçede geniş çaplı bir kentsel dönüşüm yapılmış ve ilçe merkezi modern bir çehreye bürünmüştür.